Theo kết quả giám sát hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản trong phạm vi cả nước của ủy ban Thường vụ Quốc hội, đã báo cáo tại Kỳ họp thứ 4 Quốc hội khóa XII, việc ban hành hệ thống văn bản pháp luật của Trung ương và địa phương về đầu tư xây dựng cơ bản còn một số hạn chế, trong đó có những vấn đề nổi cộm sau đây
Một số luật và văn bản hướng dẫn thi hành chưa được ban hành kịp thời, những nội dung không phù hợp với thực tiễn nhưng chậm được sửa đổi, bổ sung.
Nội dung của một số văn bản hướng dẫn thi thành chưa phù hợp với thực tế hoặc không thống nhất.
Đó là những trở ngại cho việc triển khai thực hiện đầu tư xây dựng cơ bản ở các bộ, ngành và các địa phương trong thời gian vừa qua, là mối quan tâm và sự bức xúc của nhiều bộ, ngành, địa phương và nhà đầu tư. ủy ban Thường vụ Quốc hội đã kiến nghị Chính phủ tổng rà soát các văn bản quy phạm pháp luật về xây dựng cơ bản, sửa đổi, bổ sung kịp thời các luật để trình Quốc hội xem xét ban hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật liên quan đến đầu tư xây dựng cơ bản vào kỳ họp thứ 5 của Quốc hội.
Do đó, Quốc hội đã đưa Luật sửa đổi vào Nghị quyết số 27/2008/QH12 của Quốc hội về Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội năm 2009 và bổ sung Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội nhiệm kỳ Khóa XII (2007-2011).
Trên thực tế, liên quan đến lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản hiện nay có rất nhiều luật. Tuy nhiên, Quốc hội đã thống nhất phạm vi điều chỉnh của Luật trong các luật liên quan đến đầu tư xây dựng cơ bản bao gồm các Luật: Xây dựng, Đấu thầu, Doanh nghiệp, Đất đai, nhà ở. Như vậy, còn một số luật, pháp lệnh khác có liên quan đến đầu tư xây dựng chưa được xem xét trong Luật này.
Để đảm bảo tính khả thi, hiệu quả của Luật sửa đổi sau khi được ban hành, Quốc hội đã thống nhất một số quan điểm chỉ đạo xây dựng Luật sửa đổi như sau:
Tập trung sửa đổi, bổ sung những nội dung để giải quyết vướng mắc, những vấn đề bức thiết nhất đang cản trở các hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản trong thực tế thi hành các luật hiện nay;
Đảm bảo yêu cầu thống nhất quản lý nhà nước về đầu tư xây dựng cơ bản; nhất quán, không chồng chéo về các quy định pháp luật liên quan đến đầu tư xây dựng cơ bản;
Đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính, tạo ra môi trường pháp lý thông thoáng, thủ tục hành chính đơn giản, nhanh chóng, tiện lợi cho đối tượng thi hành luật; phát huy được quyền chủ động và nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan trong đầu tư xây dựng cơ bản.
Phù hợp với pháp luật và thông lệ quốc tế.
Với mục tiêu nêu trên, ngày 19/6/2009 Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật liên quan đến đầu tư xây dựng cơ bản số 38/2009/QH12, trong đó có sửa đổi, bổ sung quy định của Luật Đấu thầu số 61/2005/QH11 ngày 29/11/2005 của Quốc hội (sau đây gọi tắt là Luật sửa đổi) và Luật có hiệu lực thi hành tư ngày 01/8/2009.
Để góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu do Quốc hội đề ra khi ban hành Luật sửa đổi, ngày 15/10/2009, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 85/2009/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Đấu thầu, Luật sửa đổi và hướng dẫn thi hành việc lựa chọn nhà thầu xây dựng theo Luật Xây dựng. Nghị định này thay thế Nghị định số 58/2008/NĐ-CP ngày 05/5/2009 của Chính phủ và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/12/2009.
Luật sửa đổi, Nghị định số 85/2009/NĐ-CP có nhiều nội dung được sửa đổi, bổ sung so với quy định của pháp luật về đấu thầu trước đó, cụ thể như sau:
1. Bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu
Sau hơn 3 năm kiểm chứng trong thực tiễn, Luật sửa đổi đã hủy bỏ quy định tại điểm a khoản 1 Điều 11 của Luật Đấu thầu là “Nhà thầu tư vấn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi không được tham gia đấu thầu cung cấp dịch vụ tư vấn lập thiết kế kỹ thuật của dự án, nhà thầu tư vấn đã tham gia thiết kế kỹ thuật không được tham gia đấu thầu các bước tiếp theo bao gồm cả tư vấn giám sát (trừ gói thầu EPC)”. Quy định này được sửa đổi nhằm phù hợp với tình hình thực tế tại Việt Nam như số lượng nhà thầu tư vấn hiện còn ít và năng lực của tư vấn còn hạn chế.
Theo số liệu của Ban chỉ đạo đổi mới và phát triển doanh nghiệp, đến tháng 6/2009, Nhà nước còn nắm giữ 100% vốn ở 1.546 doanh nghiệp, chủ yếu thuộc lĩnh vực độc quyền của Nhà nước. Do vậy để phù hơp lộ trình chuyển đổi của doanh nghiệp nhà nước theo Luật Doanh nghiệp (theo đó đến 01/7/2010 hoàn thành cơ bản quá trình sắp xếp, cổ phần hóa và đa dạng hóa sở hữu doanh nghiệp nhà nước, thu hẹp tối đa số doanh nghiệp thuộc diện Nhà nước đầu tư 100% vốn), Nghị định 85/2009/NĐ-CP có quy định mở hơn đối với trường hợp chủ đầu tư và nhà thầu tham gia đấu thầu phải độc lập về tổ chức, không cùng phụ thuộc vào một cơ quan quản lý và độc lập với nhau về tài chính. Cụ thể Nghị định quy định về bảo đảm cạnh tranh đối với 4 trường hợp gồm: (i) Nhà thầu hoạt động theo Luật Doanh nghiệp; (ii) Nhà thầu là đơn vị sự nghiệp; (iii) Nhà thầu là doanh nghiệp nhà nước thành lập theo Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003 thuộc diện phải chuyển đổi theo Luật Doanh nghệp; (iv) Nhà thầu là doanh nghiệp nhà nước thuộc lĩnh vực đặc thù, chuyên ngành đặc biệt mà Nhà nước cần nắm giữ phần vốn chi phối.
2. Sơ tuyển nhà thầu
Với mục tiêu đơn giản hóa thủ tục hành chính trong đấu thầu, Luật sửa đổi không quy định về hạn mức bắt buộc áp dụng hình thức sơ tuyển như quy định của Luật Đấu thầu trước đây, mà căn cứ tính chất, quy mô của gói thầu, chủ đầu tư có thể tiến hành sơ tuyển nhà thầu trước khi tổ chức đấu thầu rộng rãi nhằm chọn được các nhà thầu có đủ năng lực và kinh nghiệm theo yêu cầu của gói thầu để mời tham gia đấu thầu. Theo đó, chỉ với gói thầu có tính chất phức tạp, quy mô lớn mà chủ đầu tư xét thấy cần thiết phải thực hiện sàng lọc nhà thầu về năng lực và kinh nghiệm trước khi phát hành hồ sơ mời thầu, chủ đầu tư báo cáo người có thẩm quyền phê duyệt áp dụng hình thức sơ tuyển trong kế hoạch đấu thầu.
3. Lựa chọn nhà thầu với gói thầu quy mô nhỏ
Để đơn giản hóa thủ tục trong đấu thầu, đồng thời với việc trượt giá đồng tiền trong thời gian qua, Nghị định 85/2009/NĐ-CP có sửa đổi quy định về hạn mức gói thầu quy mô nhỏ là gói thầu mua sắm hàng hóa giá gói thầu không quá 5 tỷ đồng và gói thầu xây lắp có giá gói thầu không quá 8 tỷ đồng (theo quy định tại Nghị định 58/2008/NĐ-CP là gói thầu mua sắm hàng hóa, xây lắp có giá gói thầu dưới 3 tỷ đồng). Theo đó, đối với các gói thầu có giá gói thầu trong hạn mức nêu trên, quy trình thực hiện đấu thầu được rút ngắn hơn như hồ sơ mời thầu được phát hành kể từ ngày thông báo mời thầu đến thời điểm đóng thầu, thời gian chuẩn bị hồ sơ dự thầu tối thiểu là 10 ngày kể từ ngày đầu tiên phát hành hồ sơ mời thầu, thời gian đánh giá hồ sơ dự thầu tối đa là 20 ngày. Trong quá trình đánh giá, thủ tục thực hiện cũng được đơn giản hơn như tổ chuyên gia đấu thầu không cần xác định giá đánh giá theo quy định trong hồ sơ mời thầu và chủ đầu tư không cần phê duyệt danh sách nhà thầu đạt yêu cầu về mặt kỹ thuật như đối với gói thầu có quy mô lớn, mà chỉ thực hiện xem xét phê duyệt kết quả đấu thầu sau khi đã có báo cáo kết quả đấu thầu của bên mời thầu.
4. Chỉ định thầu
Đây là nội dung có nhiều thay đổi so với quy định trước đây của Luật Đấu thầu và Nghị định số 58/2009/NĐ-CP. Những nội dung sửa đổi, bổ sung về chỉ định thầu được các thành viên Chính phủ thông qua với sự nhất trí cao bao gồm:
- Xuất phát từ nhu cầu đẩy nhanh tiến độ của dự án đầu tư để tăng cường giải ngân và hiệu quả đầu tư, xem xét yếu tố đồng tiền trượt giá từ năm 2006 đến nay, năng lực và trình độ quản lý của cán bộ tham gia đấu thầu trong thời gian qua, được nâng cao và thực hiện chủ trương tăng cường phân cấp gắn với trách nhiệm, đi đối với tăng cường kiểm tra, hậu kiểm, đa số các thành viên chính phủ nhất trí tăng hạn mức chỉ định thầu đối với gói thầu dịch vụ tư vấn, mua sắm hàng hóa và xây lắp trong Nghị định 85/2009/NĐ-CP như sau:
Các trường hợp trong hạn mức được áp dụng chỉ định thầu gồm gói thầu dịch vụ tư vấn có giá gói thầu không quá 3 tỷ đồng (theo quy định trước đây của Luật Đấu thầu là dưới 500 triệu đồng), gói thầu mua sắm hàng hóa có giá gói thầu không quá 2 tỷ đồng (theo quy định của Luật Đấu thầu là dưới 1 tỷ đồng), gói thầu xây lắp, gói thầu lựa chọn tổng thầu xaayd ựng (trừ gói thầu lựa chọn tổng thầu thiết kế) có giá gói thầu không quá 5 tỷ đồng (theo quy định trước đây của Luật Đấu thầu là dưới 1 tỷ đồng).
- Quy định cụ thể các trường hợp cấp bách, đặc biệt được áp dụng chỉ định thầu để làm cơ sở cho người có thẩm quyền xem xét quyết định áp dụng chỉ định thầu đối với các gói thầu thuộc dự án do mình quyết định đầu tư (ngoài quy định về gói thầu trong hạn mức được chỉ định thầu và các gói thầu quy định tại khoản 1 Điều 20 Luật Đấu thầu, khoản 4 Điều 2 Luật sửa đổi).
- Bổ sung quy định về 6 điều kiện áp dụng chỉ định thầu để tránh việc lạm dụng áp dụng chỉ định thầu mà không phát huy được hiệu quả của hình thức chỉ định thầu là thời gian tổ chức thực hiện lựa chọn nhà thầu ngắn.
- Tăng hạn mức gói thầu được áp dụng quy trình chỉ định thầu rút gọn từ gói thầu tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp có giá gói thầu dưới 150 triệu đồng lên thành gói thầu có giá không quá 500 triệu đồng.
Như vậy, với các quy định nêu trên, việc áp dụng và thực hiện chỉ định thầu ngày càng được quản lý chặt chẽ hơn để hình thức lựa chọn nhà thầu này phát huy được hiệu quả cao nhất.
Phân cấp trách nhiệm trong đấu thầu
Thực hiện chủ trương tăng cường phân cấp gắn với trachsn hiệm cụ thể, đồng thời nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện đấu thầu, tăng hiệu quả của gói thầu/dự án, Luật sửa đổi quy định phân cấp mạnh trách nhiệm cho chủ đầu tư gồm phê duyệt hồ sơ mời thầu, phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu và xử lý tình huống trong đấu thầu. Theo đó, chủ đầu tư chịu trách nhiệm về thẩm định trong đấu thầu, hủy đấu thầu, điều chỉnh hợp đồng.
Đặc biệt luật sửa đổi quy định thực hiện phân cấp triệt để đối với việc quyết định áp dụng hình thức chỉ định thầu cho người có thẩm quyền. Theo quy định trước đây, đối với trường hợp cấp bách vì lợi ích quốc gia, an ninh an toàn năng lượng, trên cơ sở đề nghị của các Bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp có các dự án cấp bách cần áp dụng chỉ định thầu, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã tiến hành thẩm định, trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt danh mục cho các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp là căn cứ triển khai thực hiện. Thông qua đó, một số dự án đủ điều kiện được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt cho áp dụng chỉ định thầu đã góp phần ngăn chăn suy giảm kinh tế, duy trì tăng trưởng, tạo thêm nhiều công ăn, việc làm cho người lao động và tạo đà phát triển cho các năm tiếp theo. Đặc biệt các gói thầu, dự án cấp bách về phòng, chống bão, lũ lụt, thiên tai dịch hoa, xử lý ô nhiễm môi trường... được Thủ tướng Chính phủ cho phép áp dụng chỉ định thầu đã và sẽ góp phần bảo đảm tính mạng, tài sản của người dân và an sinh xã hội.
Tuy nhiên, theo quy định của Luật sửa đổi, từ ngày Nghị định 85/2009/NĐ-CP có hiệu lực thi hành (1/12/2009), các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp ch p dứt việc trình Thủ tướng Chính phủ danh mục các dựa án cấp bách cần áp dụng chỉ định thầu theo văn bản số 229/TTg-KTN ngày 16/02/2009 của Thủ tướng Chính phủ và hướng dẫn tại văn bản số 1235/BKH-QLĐT ngày 27/2/2009 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Người có thẩm quyền có trách nhiệm xem xét quyết định áp dụng hình thức chỉ định thầu đối với các gói thầu cấp bách, đặc biệt thuộc dự án do mình quyết định đầu tư và tự chịu trách nhiệm về quyết định của mình trên cơ sở tuân thủ đúng quy định tại Điều 20 của Luật Đấu thầu, Điều 2 của Luật số 38/2009/QH12 và hướng dẫn tại Điều 40, Điều 41 của Nghị định số 85/2009/NĐ-CP của Chính phủ.
